Gdy pytamy o najstarszą uczelnię, odpowiedź zależy od tego, czy liczymy datę założenia ośrodka nauki, nieprzerwane działanie, czy powstanie uniwersytetu w nowoczesnym europejskim znaczeniu. Odpowiedź na pytanie o najstarszy uniwersytet na świecie prowadzi do Fezu w Maroku, ale pełny obraz wymaga także wyjaśnienia roli Bolonii i różnic między dawną medresą a współczesną uczelnią.
Najważniejsze fakty o najstarszych uczelniach
- Al-Karawijjin w Fezie powstał w 859 roku i jest uznawany za najstarszą nieprzerwanie działającą instytucję szkolnictwa wyższego.
- Za założeniem ośrodka stała Fatima al-Fihri, muzułmańska fundatorka pochodząca z Kairuanu.
- Uniwersytet Boloński, założony około 1088 roku, jest najstarszym uniwersytetem Europy i świata zachodniego.
- Spór wynika z tego, że średniowieczna madrasa nie działała dokładnie tak jak dzisiejszy uniwersytet.
- Wiek uczelni mówi wiele o jej dziedzictwie, ale nie przesądza o współczesnej jakości kształcenia.
Odpowiedź zależy od przyjętej definicji
Najczęściej wskazywaną odpowiedzią jest Uniwersytet Al-Karawijjin w Fezie, założony w 859 roku. Guinness World Records określa go jako najstarszą istniejącą i nieprzerwanie działającą instytucję szkolnictwa wyższego na świecie.
Problem polega na tym, że słowo „uniwersytet” ma dziś dość precyzyjne znaczenie. Oczekujemy wydziałów, programów studiów, egzaminów, dyplomów i formalnej administracji. W IX wieku ośrodki nauki funkcjonowały inaczej. Al-Karawijjin zaczynał jako meczet i centrum religijno-edukacyjne, które z czasem rozwinęło się w ważną instytucję naukową.
Dlatego w opracowaniach historycznych spotykam dwa równoległe ujęcia. Pierwsze podkreśla ciągłość miejsca, tradycji nauczania i instytucji od 859 roku. Drugie rezerwuje nazwę uniwersytetu dla późniejszego modelu, bliższego uczelniom europejskim. Oba podejścia są uzasadnione, o ile jasno wyjaśnia się kryterium.
| Uczelnia | Data związana z początkiem | Najczęściej przypisywany status |
|---|---|---|
| Al-Karawijjin, Fez | 859 | Najstarsza nieprzerwanie działająca instytucja szkolnictwa wyższego |
| Uniwersytet Boloński | około 1088 | Najstarszy uniwersytet Europy i świata zachodniego |
| Uniwersytet Al-Azhar, Kair | około 970-972 | Jeden z najstarszych działających ośrodków akademickich świata islamskiego |
| Uniwersytet Oksfordzki | nauczanie poświadczone od około 1096 | Najstarszy uniwersytet anglojęzycznego świata |
Al-Karawijjin w Fezie ma najstarszą ciągłość działania
Al-Karawijjin powstał w Fezie, jednym z najważniejszych centrów kultury świata islamu. Fundatorką była Fatima al-Fihri, która przeznaczyła odziedziczony majątek na budowę meczetu i rozwój miejsca poświęconego nauce. To szczególnie interesujący fakt, bo pokazuje, że historia szkolnictwa wyższego nie zaczyna się wyłącznie w średniowiecznej Europie.
Przy meczecie działały kręgi nauczania, w których uczniowie spotykali się z mistrzami i studiowali między innymi prawo islamskie, teologię, język arabski, logikę, matematykę, astronomię, medycynę i filozofię. Edukacja miała często formę bezpośredniej relacji nauczyciela z uczniem, a potwierdzeniem osiągnięcia odpowiedniego poziomu mogła być ijaza, czyli upoważnienie lub certyfikat wystawiany przez nauczyciela.
Nie należy jednak wyobrażać sobie, że w 859 roku otwarto uczelnię identyczną z dzisiejszym uniwersytetem. Instytucja zmieniała się przez kolejne stulecia, a jej współczesna organizacja została uporządkowana w XX wieku. W 1963 roku przeprowadzono ważną reorganizację, a dwa lata później uczelnia oficjalnie przyjęła nazwę Uniwersytetu Al Quaraouiyine.
UNESCO wskazuje Fez jako miejsce związane z najstarszym uniwersytetem świata. Dla mnie najuczciwsze sformułowanie brzmi jednak nieco precyzyjniej: to najstarszy działający bez przerwy ośrodek szkolnictwa wyższego, którego historia sięga IX wieku.
Boloński wyjątek porządkuje europejską historię
Jeśli ograniczymy porównanie do Europy, pierwszeństwo przypada Uniwersytetowi Bolońskiemu. Jego początki tradycyjnie datuje się na 1088 rok, choć nie chodzi o jeden uroczysty akt założycielski. Studium bolońskie wyrastało stopniowo ze wspólnoty nauczycieli i studentów, szczególnie zainteresowanych prawem rzymskim.
Bolonia różniła się od Al-Karawijjin nie tylko geografią, lecz także modelem organizacyjnym. Studenci przybywali z wielu regionów, tworzyli własne zrzeszenia i mieli wpływ na funkcjonowanie nauczania. Z czasem wykształciła się struktura, która stała się jednym z fundamentów europejskiego uniwersytetu.
Oficjalna historia uczelni podkreśla, że właśnie Bolonia jest najstarszym uniwersytetem świata zachodniego. To określenie nie przeczy pierwszeństwu Fezu. Pokazuje jedynie, że historycy porównują różne tradycje akademickie i nie zawsze używają słowa „uniwersytet” w taki sam sposób.
Podobnie jest z Oksfordem. Nauczanie odbywało się tam już około 1096 roku, ale uczelnia nie ma jednej, pewnej daty założenia. Cambridge powstał później, w 1209 roku, a Uniwersytet Paryski rozwijał się od XII wieku. Te daty są ważne przede wszystkim dlatego, że pokazują, jak szybko europejski model uniwersytecki zaczął się rozprzestrzeniać.
Co naprawdę działo się w tych murach
Dawne uczelnie nie były wyłącznie miejscami przekazywania gotowej wiedzy. Tworzyły środowiska, w których uczeni komentowali teksty, spierali się o interpretacje i budowali własne szkoły myślenia. W Fezie szczególne znaczenie miały prawo, teologia i język arabski, ale program obejmował także dziedziny, które dziś nazwalibyśmy naukami ścisłymi i medycznymi.
Al-Karawijjin przyciągał uczonych z Afryki Północnej, Andaluzji i innych części świata islamu. W jego tradycji edukacyjnej ważna była reputacja nauczyciela, osobisty kontakt i długotrwałe zdobywanie kompetencji. To model odległy od współczesnego systemu punktów ECTS, lecz bliski idei, że dyplom powinien potwierdzać realne mistrzostwo, a nie tylko ukończenie serii formalności.
W Bolonii na pierwszy plan wysunęło się prawo. Studiowano Corpus Iuris Civilis, czyli uporządkowany zbiór prawa rzymskiego, który później silnie wpłynął na europejskie systemy prawne. Ta specjalizacja dobrze pokazuje, że znaczenie historycznej uczelni nie wynika wyłącznie z wieku, lecz także z tego, jaką wiedzę pomogła zachować i rozwinąć.
Trzeba też uważać na uproszczenia dotyczące „pierwszych absolwentów” czy „pierwszych dyplomów”. W średniowieczu nie istniały jednolite standardy dokumentowania studiów, a sposób potwierdzania kwalifikacji zmieniał się zależnie od regionu i epoki. Z tego powodu bezpieczniej mówić o tradycji nauczania i przyznawania uprawnień niż przypisywać dawnym instytucjom dokładnie współczesny system akademicki.
Czy najstarsza uczelnia jest najlepszym wyborem dzisiaj
Sam oddzielam wartość historyczną od współczesnej jakości studiów. Tysiącletnia tradycja może świadczyć o odporności instytucji, rozpoznawalności i silnej kulturze akademickiej, ale nie odpowiada automatycznie na pytanie o poziom konkretnego kierunku.
Osoba wybierająca studia powinna sprawdzić przede wszystkim program, kadrę, akredytację, język zajęć, koszty utrzymania i możliwości praktyk. Renoma całej uczelni nie zawsze przekłada się na każdy wydział. To jedna z rzeczy, które kandydaci często oceniają zbyt pobieżnie, kierując się samą datą założenia.
W 2026 roku Al-Karawijjin ma około 1167 lat tradycji, a Bolonia około 938 lat. Ta różnica robi wrażenie, ale nie powinna zamykać rozmowy o współczesnym kształceniu. Dla kariery większe znaczenie może mieć dobrze dobrany kierunek, znajomość języków, doświadczenie projektowe i kontakty zdobyte podczas studiów.
Najstarsze uczelnie mają za to ogromną wartość dla osób zainteresowanych historią edukacji, kulturą, religioznawstwem, prawem, architekturą i dziedzictwem cywilizacyjnym. Ich przykład pomaga też spojrzeć szerzej na szkolnictwo wyższe. Uniwersytet nie powstał w jednym miejscu i nie ma jednej, wyłącznej tradycji.
Fez pokazuje, że historia uniwersytetu jest szersza niż europejski model
Najkrótsza odpowiedź brzmi więc tak: Al-Karawijjin w Fezie jest najczęściej uznawany za najstarszą nieprzerwanie działającą instytucję szkolnictwa wyższego na świecie, założoną w 859 roku. Uniwersytet Boloński pozostaje natomiast najstarszym uniwersytetem Europy i świata zachodniego.
Ta różnica nie jest czysto terminologiczna. Przypomina, że dawniej nauka rozwijała się w meczetach, szkołach religijnych, akademiach, klasztorach i miejskich wspólnotach uczonych. Kiedy oceniam wiek uczelni, zawsze sprawdzam więc nie tylko datę, lecz także ciągłość działania, zakres nauczania i znaczenie historyczne.
Jeżeli czytelnik chce zapamiętać jedną rzecz, powinna nią być właśnie ta precyzja. Fez daje odpowiedź globalną, Bolonia europejską, a współczesny wybór studiów wymaga jeszcze spojrzenia na program i realne możliwości rozwoju.
